• Артыкулы
  • Падкасты
  • Відэа
  • Спецпраекты
  • Падзеі
  • Пра нас
  • About us
  • Падтрымаць нас
  • Артыкулы
  • Падкасты
  • Відэа
  • Спецпраекты
  • Падзеі
  • Пра нас
  • About us
  • Падтрымаць нас
  • It’s democracy, stupid! Як адсутнасць палітычных свабодаў спараджае беднасць

    Нядаўна Беларусь вырашылі зрабіць IT-краінай. Але для сапраўды прарыўнога эканамічнага росту ўсёй краіны, а не толькі аднаго сектара, Беларусі перадусім трэба стаць дэмакратыяй.

    Ужо амаль усім відавочна, што беларуская эканоміка не выжыве без рэформаў, хоць яшчэ ў 2000-ых яе можна было параўнаць з гаспадаркамі Літвы, Славакіі і нават Чэхіі, якія сталі чальцамі Еўрасаюза. На радасцях улады тады прыдумалі «беларускую мадэль» і тлумачылі яе поспех дальнабачнымі рашэннямі аўтарытарнага лідара.

     

    Сённяшні ж правал улады тлумачаць нейкімі іншымі прычынамі, але так ці інакш яны будуць вымушаныя праводзіць змены. Бо памер расійскай падтрымкі зменшыўся, а рэжым ужо не выконвае сваёй часткі дамовы з грамадствам «зарплаты ў абмен на маўчанне».

    І рэжыму можа падацца, што для эканамічных рэформ не патрэбныя палітычныя свабоды.

    Аднапартыйны Кітай, аўтарытарныя Малайзія і Сінгапур ужо сталі хрэстаматыйнымі прыкладамі мадэрнізацыі «жалезнай рукой». Але яе прыхільнікі забываюць, што такія змены звычайна завяршаюцца пераходам да дэмакратыі. Так было ў Чылі, Паўднёвай Карэі, на Тайвані.  Кітайская гаспадарка, у сваю чаргу, пачала расці адносна нядаўна: сярэдні клас яшчэ невялікі і залежны ад партыі, таму і не патрабуе дэмакратыі. А ў кіроўных рэжымах Малайзіі і Сінгапура жорстка спрачаюцца палітычныя фракцыі. Сапраўды развітой эканоміцы патрэбная палітычная канкурэнцыя: без яе ўстойлівы рост немагчымы.

    Рэформы і дэмакратыя: адмаўляцца занадта дорага

    Пасля эканамічнага краху тыповы аўтарытарны рэжым узмацняе ідэалогію і рэпрэсіі. У Беларусі, напрыклад, арыштоўваюць сотні пратэстоўцаў, а рынкавымі рэформамі палохаюць: яны падзеляць грамадства на багатых і бедных, знікнуць бясплатныя медыцына і адукацыя, пачнецца масавая эміграцыя. Аднак паводле гэтых паказнікаў стабільная Беларусь ужо прайграла ў параўнанні з тымі краінамі, якія змяніліся эканамічна і палітычна.

     

    Напрыклад, у 2013-ым у Польшчы і Чэхіі багатыя мелі менш улады, чым у Беларусі, пры тым, што карупцыя ў гэтых краінах была таксама значна ніжэйшай. Даступнымі для ўсіх ва ўсходніх краінах Еўрасаюза засталіся і медыцына з адукацыяй. Нарэшце, з квітнеючай Беларусі чамусьці з’язджалі: у 2013-м на заробках у Расіі і ЕС маглі знаходзіцца каля паўмільёна беларусаў. Хаця афіцыйная статыстыка, вядома ж, рапартавала аб павелічэнні беларускага насельніцтва.

     

    Пасля пераходу да дэмакратыі эканоміка можа і не ўзляцець адразу. Можа здарыцца наадварот у першыя гады пасля змены ўлады беларусам, магчыма, прыйдзецца жыць яшчэ бядней, чым сёння. Але чым даўжэй у краіне захоўваюцца палітычныя свабоды, тым хутчэй яна развіваецца і тым багацей яна становіцца: у сярэднім – на 20 % цягам 30 гадоў пасля падзення аўтарытарызму.

    Былыя краіны сацыялістычнага лагера, якія абралі дэмакратычныя рэформы, паказалі нават лепшыя вынікі.

    Без таннага газу і «брацкіх» крэдытаў яны захоўваюць устойлівы рост з пачатку 1990-х.

    Дэфіцытныя «тавары» дэмакратыі

    Адносны поспех краінаў былога сацлагера шмат у чым звязаны з тым, што з разам з дэмакратыяй яны атрымалі тры вельмі каштоўныя рэчы. Беларусь жа з прычыны аўтарытарызму атрымала іх у зусім іншым памеры.

    Інвестыцыі. Інвеставаць у краіны з дэмакратыяй бяспечна. У іх прадпрымальнікі не спрабуюць адгадаць настрой уладаў і не павінны дамаўляцца з прэзідэнтам – каб весці бізнес, ёсць законы. Дэмакратычныя ўрады больш прадказальныя: як мінімум яны не арыштоўваюць найлепшых прадпрымальнікаў без бачных на тое прычын. А незалежным судам лягчэй абараняць прыватную ўласнасць, нават калі здараюцца канфлікты паміж бізнесам і дзяржавай.

    Польшча, Чэхія, Венгрыя і Славакія, гэтыя новыя дэмакратыі, з’яўляюцца лідарамі ў інвестыцыйнай прывабнасці. Напрыклад, аўдытарска-кансалтынгавая кампанія Ernst & Young ацаніла іх вышэй за многія іншыя краіны Еўрасаюза паводле аб’ёму прыцягнутых у 2016-м сродкаў і колькасці створаных працоўных месцаў.

    Эфектыўная бюракратыя. Ва ўстойлівых дэмакратыях чыноўнікі радзей парушаюць закон, што ратуе прадпрымальнікаў ад лішніх выдаткаў на «адкаты». Рабіць бізнес у такіх умовах як мінімум зручна.

     

    І справа зусім не ў каштоўнасцях палітыкаў.

    Канкурэнцыя прымушае іх абмяжоўваць выканаўчую ўладу і ствараць добрыя інстытуты кіравання: палітычныя праціўнікі рана ці позна перамогуць на выбарах, але дзякуючы такім стрымлівальным механізмам яны не змогуць лёгка падавіць апазіцыю.
     

    Тэхналогіі. Дэмакратычныя краіны застаюцца бясспрэчнымі тэхналагічнымі лідарамі, а значыць, яны ўзначальваюць глабальнае эканамічнае развіццё. Напрыклад, у індэксе інавацыйнасці Bloomberg апынуліся толькі 6 краін з аўтарытарнымі рэжымамі, і яны далёка не на першых месцах. Усяго ж індэкс ахапіў 50 краін. Іх у тым ліку ацанілі паводле такіх паказнікаў, як інвестыцыі ў даследаванні і наяўнасць высокатэхналагічных вытворчасцяў.

    Безумоўна, дэмакратыя не чароўны механізм, які заўсёды працуе.

    Яна можа станавіцца лёгкай здабычай для алігархічных кланаў, як гэта здарылася ў Малдове ці Украіне. У ёй папулістам кшталту Лукашэнкі лягчэй пракладваць сабе дарогу да ўлады. Але эфектыўныя, прадуманыя дэмакратычныя інстытуты становяцца таксама і найлепшай абаронай ад унутраных праблем і нават вонкавай пагрозы. Стварэнне такіх інстытутаў павінна быць галоўнай задачай беларускіх рэформаў.

    ПаказацьСхаваць каментары