centr_novih_idey_logo-07
Галоўная
Пра Цэнтр

Як кіраваць эканамічнай залежнасцю ад Расіі

Не ва ўсіх сферах эканомікі беларуская залежнасць ад Расіі з’яўляецца крытычнай, не заўсёды глыбокія гаспадарчыя сувязі з’яўляюцца нечым дрэнным – але Беларусь павінна шмат зрабіць, каб узмацніць устойлівасць сваёй эканомікі перад кан’юнктурай саюзніка.
Алесь Аляхновіч
ВЫКЛІК

Нягледзячы на рыторыку, Беларусь не змяншае сваёй высокай эканамічнай залежнасці ад Расіі

РАШЭННЕ

Апроч дзеянняў у асобных сферах трэба спрыяць развіццю беларускага прыватнага бізнесу і працаваць над іміджам сярод міжнародных інвестараў, у тым ліку праз далейшую лібералізацыю эканомікі


Апошнія 25 гадоў улады Беларусі з большым ці меншым поспехам дасягалі таго, чаго хацелі ў эканамічнай інтэграцыі з Расіяй: захоўвалі высокія энергетычныя субсідыі і бесперашкодны доступ да яе велізарнага рынку. Гэтыя рэчы, як і сам факт залежнасці ад адной краіны ці багацце натуральных рэсурсаў, не мусіць быць праклёнам.

Трэба проста ўмець правільна распарадзіцца нашымі дачыненнямі з Расіяй.

Ёсць прыклады краін, якія паспяхова скарысталіся ўласнымі геапалітычнымі ўмовамі (як Фінляндыя ў часы СССР) ці геалагічнымі ўмовамі (напрыклад, Нарвегія вельмі разумна адкладае і інвестуе сродкі ад экспарту нафты і газу).

У беларускім выпадку шчодрая аплата Расіяй нашых інтэграцыйных памкненняў дазваляла ўтрымліваць неэфектыўную эканамічную сістэму ў Беларусі без кардынальных структурных рэформаў. Мы мала інвеставалі, а больш праядалі тыя энергетычныя субсідыі і расійскія крэдыты. У выніку мы маем эканоміку моцна залежную ад адной краіны, з якой амаль кожны год маем газавыя, нафтавыя, мясныя, малочныя і іншыя войны, бо мы прывыклі жыць на ігле, і без гэтай падпіткі ўжо не можам нармальна развівацца. Кожны раз, калі Расія збіраецца зменшыць дозу, беларускую эканоміку ліхаманіць.

Пакуль нашыя адносіны залежаць ад палітычных дамоўленасцяў, а не рынкавых механізмаў, такія канфлікты будуць пастаянна.

Прычым ініцыятарам канфлікту можа быць як адзін бок (замала “пацалункаў узамен за нафту”), так і другі бок (замала “бонусаў”).

Таму, пакуль яшчэ ёсць магчымасць, мы павінны выкарыстоўваць добрыя адносіны з Расіяй для павелічэння эфектыўнасці ўласнай эканомікі. Эфектыўнай эканоміцы не будзе страшна ад рынкавых коштаў на энергарэсурсы. Напрыклад, Польшча, Эстонія ці Літва спраўна плоцяць Расіі за нафту і газ, не спасылаючыся на сваё “братэрства”, каб выгандляваць чарговую зніжку.

Энергетычныя субсідыі

Газ

Залежнасць
100 % прыроднага газу Беларусь імпартуе з Расіі.

Стан
Каля 90 % электраэнергіі і цеплавой энергіі ў Беларусі вырабляецца з газу, які Беларусь імпартуе па самай нізкай цане ў Еўропе (пасля ўнутранай цаны для самой Расіі, канешне). Тым не менш кожнае павышэнне коштаў газу вельмі балюча адбіваецца на канкурэнтаздольнасці беларускіх прадпрыемстваў.

Тэндэнцыя
У 2017-ым годзе краіна імпартавала 19 млрд м3 газу – толькі на 11 % больш, чым у 2000-ым. За гэты час наша эканоміка вырасла больш як у чатыры разы. Значыць электра- і цеплазатратнасць эканомікі – спажыванне электрычнай і цеплавой энергіі патрэбнае для вырабу прадукту коштам $ 1 – істотна скарацілася.

Рашэнне

#1
Далейшая мадэрнізацыя эканомікі і змена яе структуры – павелічэнне ў ёй долі сектара паслуг коштам цяжкой прамысловасці і сельскай гаспадаркі будзе натуральным чынам змяншаць попыт на газ.

#2
Планаваная на 2016-2020-ыя гады ліквідацыя субсідыявання паслуг ЖКГ для насельніцтва таксама будзе весці да ашчаднага спажывання газу і электраэнергіі.

#3
Дадаткова ўвод у эксплуатацыю беларускай АЭС у 2019-2020-ых гадах павінен зменшыць гадавы імпарт газу прыкладна на 5,5 млрд м3.

#4

У патэнцыяле застаецца яшчэ развіццё аднаўляльных крыніц энергіі, якія выпрацоўваюць сёння менш за 1 % электрычнасці ў Беларусі. Для параўнання, у 2016-ым годзе ў Еўрасаюзе гэты паказнік склаў 17 % і вырас удвая з 2004-га. Да таго ж EC і міжнародныя арганізацыі-крэдыторы Беларусі (як Сусветны банк ці ЕБРР) гатовыя падтрымліваць такія праекты ў Беларусі.

У выніку да 2030-га года Беларусь можа скараціць імпарт расійскага газу прыкладна на 40-50 % (да 10 млрд м3).

Нафта

Залежнасць
100 % імпартаванай у Беларусь нафты паходзіць з Расіі. Уласная здабыча ў Беларусі складае менш за 1/10 у параўнанні да імпарту.

Стан
У 2017-ым Беларусь імпартавала 18 млн тонаў сырой нафты на ўнутраныя патрэбы эканомікі і для экспарту нафтапрадуктаў, вырабленых з расійскай нафты. Цана сырой нафты для Беларусі складае прыкладна 75 % рынкавай цаны, бо Беларусь не плоціць мыта з яе, а вось мыты на экспартаваныя з Беларусі нафтапрадукты застаюцца ў беларускім бюджэце.

Тэндэнцыя
Насуперак разлікам беларускіх уладаў уступленне Беларусі ў Еўразійскі эканамічны саюз (ЕАЭС) не прывяло да паляпшэння ўмоваў гандлю нафтай. З аднаго боку, Расія пагадзілася, каб з 2015-га Беларусь пакідала сабе даходы ад мытаў на нафтапрадукты, экспартаваныя па-за межы ЕАЭС. З іншага боку, у 2015-ым Расія аб’явіла аб пакрокавым правядзенні “падатковага манеўру”, які прывядзе да абнулення мытаў на нафтапрадукты і павелічэння падатку на здабычу сырой нафты. У 2018-ым расійская Дзярждума зацвердзіла завяршэнне “манеўру” з 2019-га па 2024-ы – 30-працэнтныя мыты на экспарт нафтапрадуктаў (у тым ліку тыя, якія трапляюць у беларускі бюджэт) будуць паніжацца па пяць працэнтных пунктаў штогод на працягу шасці гадоў, а вось падатак на здабычу нафты наадварот будзе павялічвацца. У выніку з 2024-га Беларусь будзе набываць сырую нафту прыкладна па сусветнай цане, а яе перапрацоўка перастане даваць надзвычайны прыбытак. Адпаведна, аб’ём паставак з Расіі можа скараціцца.

Рашэнне

#1
Прывязанне ўнутранай цаны на бензін да коштаў яе вытворчасці і ліквідацыя праз гэта субсідыявання ўнутранага спажывання нафтапрадуктаў за кошт прыбытковай экспартнай дзейнасці НПЗ.

#2
Планавае завяршэнне мадэрнізацыі НПЗ у Мазыры і ў Наваполацку да канца 2019-га з мэтай давядзення глыбіні перапрацоўкі нафты да 90 % і ўтрымання канкурэнтаздольнасці нафтаперапрацоўкі пры сусветным кошце на сыравіну (у 2017-ым глыбіня перапрацоўкі на “Нафтане” складала 73 %, а на Мазырскім НПЗ – 78 %).

#3
Далейшая мадэрнізацыя эканомікі і змена яе структуры – павелічэнне ў ёй долі сектара паслуг коштам цяжкай прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Гэта будзе натуральным чынам памяншаць унутраны попыт на нафту.

Атамная энергетыка

Залежнасць
Беларусь будуе АЭС на расійскія грошы ($ 10 млрд дзяржкрэдыту і $ 0,5 млрд камерцыйнага крэдыту ад дзяржаўнага “Внешэкономбанка” пакрывае 95 % коштаў праекта), па расійскіх тэхналогіях (“Росатом”) і з расійскім уранам.

Стан
Будова двух энергаблокаў АЭС у Астраўцы агульнай магутнасцю да 2400 МВт набліжаецца да завяршэння. Пад канец жніўня 2018-га гатоўнасць першага энергаблока складала 80 %, другога – 60 %. Паводле абноўленага плана, увядзенне ў эксплуатацыю першага энергаблока адбудзецца да канца 2019-га, а другога – у палове 2020-га.

Рашэнне
У 2018-ым Беларусь падпісала дамову з расійскай кампаніяй “ТВЭЛ” (якая належыць “Росатому”) на пастаўку атамнага паліва на найбліжэйшыя 15 гадоў. У адрозненні ад імпарту газу і нафты пабудова АЭС праходзіць збольшага па рынкавых коштах. Таму тэарэтычна праз 15 гадоў існуе магчымасць набыцця ўрану паводле адкрытага конкурсу. Што добра, для паставак урану не трэба інфраструктуры, як у выпадку газу і нафты, што замінае дыверсіфікацыі паставак. Застаецца пытанне, як прапісаная крэдытная дамова з Расіяй: ці прадугледжвае яна абавязак сплаты крэдыту ў любы момант на жаданне Расіі? Калі так, то адмовіцца ад расійскага ўрану без згоды Масквы не атрымаецца.

Экспарт

Залежнасць
Прыкладна 40 % экспартаваных з Беларусі тавараў набывае Расія.

Стан
З моманту распаду СССР Расія застаецца асноўным імпарцёрам беларускай вытворчасці. У першай палове 2018-га доля экспарту тавараў у Расію склала 39,2 % беларускага экспарту. У асобных галінах эканомікі (прадукты харчавання, машынабудаванне, тэкстыльная і абутковая прамысловасць, вырабы з пластмасы, цэмент) роля Расіі значна большая і даходзіць нават да 95 % (напрыклад, малочная ці мясная вытворчасці).

Тэндэнцыя
Беларускі экспарт быў гістарычна арыентаваны на рынак Расіі ды іншых краін былога СССР. На жаль, за чвэрць стагоддзя беларускай незалежнасці ўлады так і не здолелі паўплываць на памяншэнне гандлёвай залежнасці ад Расіі.

Рашэнне

#1
Уступіць у Сусветную гандлёвую арганізацыю, што стымулявала б улады дастасаваць законы і правілы вядзення бізнесу да міжнародных стандартаў. На жаль, Беларусь з’яўляецца рэкардсменам па часе вядзення перамоваў з СГА – яны пачаліся ў 1993-ым. Аднак толькі з 2015-га бачныя асобныя зрухі. За гэтыя тры гады перамоваў Беларусь зрабіла амаль столькі, колькі за папярэднія 22 гады.

#2
Выходзіць на рынак ЕС і далучацца да глабальных вытворча-збытавых ланцугоў. Гэта варта рабіць перадусім прыватным вытворцам, якія больш канкурэнтаздольныя і больш эластычныя, чым дзяржаўныя прадпрыемствы. Паводле даследавання Сусветнага банка з 2018-га года, прадуктыўнасць працы прыватных фірм на 40 % большая за прадуктыўнасць дзяржпрадпрыемстваў. Таму павелічэнне долі прыватнага сектара ў эканоміцы будзе спрыяць дыверсіфікацыі рынкаў збыту.

#3
Палепшыць палітычныя і эканамічныя адносіны з ЕС, у тым ліку падпісаць дамову аб партнёрстве і супрацоўніцтве – базавы дакумент для двухбаковых адносін. Большасць краін былога СССР падпісалі такі дакумент з ЕС у палове 1990-ых, у тым ліку Расія, Украіна, Малдова, Грузія, Арменія ці Азербайджан. А вось адносіны Беларусі з ЕС базуюцца на дамове, падпісанай паміж СССР і Еўрапейскай эканамічнай супольнасцю ў далёкім 1989-ым. У адрозненні ад больш паглыбленай дамовы аб асацыяцыі з ЕС, падпісанай Грузіяй, Малдовай і Украінай, дамова аб партнёрстве і супрацоўніцтве не супярэчыць правілам ЕАЭС. Дарэчы, пад канец 2017-га Арменія, якая таксама з’яўляецца чальцом ЕАЭС, падпісала з ЕС яшчэ больш цесную дамову – пагадненне аб усёабдымным і пашыраным партнёрстве. І гэта не прывяло да канфлікту з Расіяй.

#4
Спрыяць развіццю экспарту паслуг, у тым ліку ІТ, лагістычных, турыстычных і медычных. У 2017-ым экспарт паслуг склаў $ 7,8 млрд, што ў некалькі разоў болей, чым у 2000-ым. Для параўнання, экспарт тавараў у 2017-ым склаў $ 29,2 млрд. За гэты перыяд экспарт паслуг рос хутчэй, чым экспарт тавараў. У адрозненні ад экспарту тавараў доля Расіі ў экспарце беларускіх паслуг складае каля 25 %, што не з’яўляецца небяспечным паказнікам.

Знешні доўг

Залежнасць
Больш за $ 10 млрд альбо амаль 2/3 знешняга дзярждоўгу Беларусь павінна Расіі.

Стан
1 чэрвеня 2018-га органы дзяржаўнага кіравання Беларусі (урад, органы мясцовага самакіравання і органы падкантрольныя ўраду) былі павінныя: бюджэту Расіі – $ 6,3 млрд і каля 60 млрд расійскіх рублёў ($ 0,9 млрд у пераліку паводле стану на 15.08.2018); Еўразійскаму фонду стабілізацыі і развіцця (доля Расіі ў яго капітале складае 88 %) – $ 2,75 млрд (астатак па двух крэдытах: з 2011-2013-ых гадоў і 2016-2017-ых гадоў); расійскаму дзяржаўнаму “Внешэкономбанку” – $ 0,5 млрд (крэдыт на будову АЭС).

Разам амаль $ 10,5 млрд пазык, залежных ад расійскага кіраўніцтва, і гэтая сума можа павялічыцца за кошт рэалізацыі крэдыту АЭС (пакуль выкарыстана менш за палову з $ 10 млрд дзяржкрэдыту) і новых расійскіх крэдытаў. У планах на 2018-ы год выдача астатніх двух траншаў крэдыту ЕФСР ($ 0,4 млрд), новага дзяржкрэдыту ($ 1 млрд) і магчымы выпуск дзяржаблігацый на Маскоўскім фондавым рынку. Пры тым знешні доўг органаў дзяржаўнага кіравання 1-га чэрвеня складаў $ 16,4 млрд. Такім чынам, доўг непасрэдна ці пасрэдна залежны ад Расіі складае каля 2/3 знешняга дзярждоўгу Беларусі.

Варта памятаць, што акрамя знешняга доўгу органаў дзяржаўнага кіравання ёсць яшчэ ўнутраны дзярждоўг, доўг Нацбанка, доўг, гарантаваны ўрадам, а таксама даўгі дзяржпрадпрыемстваў (негарантаваныя ўрадам). Сярод іх таксама ёсць пазыкі ад расійскіх арганізацый. Напрыклад, частку ўнутранага доўгу (дзяржаблігацыі) набываюць банкі, кантраляваныя расійскім капіталам (“БПС-Сбербанк”, БелВЭБ, “Белгазпрамбанк”, “Альфа-Банк” ці “Банк ВТБ”). А частку знешніх крэдытаў дзяржпрадпрыемствам выдзяляюць расійскія банкі і прадпрыемствы ў форме г. зв. гандлёвага крэдыту. Таму агульная запазычанасць дзяржаўнага сектара Беларусі перад Расіяй яшчэ большая.

Тэндэнцыя
Калі на пачатку “нулявых” Беларусь пазычала ад Расіі нязначныя сумы (напр., $ 175 млн у 2004-ым альбо $ 146 млн у 2005-ым), то цяпер штогадовыя расійскія дзяржпазыкі на парадак вышэй (напр., $ 10 млрд на будову АЭС у 2012-2020-ых, акрамя таго $ 2 млрд у 2013-2014-ых, $ 1,5 млрд у 2015-ым, $ 1,6 млрд ад ЕФСР у 2016-2018, $ 0,7 млрд у 2017-ым).

Рашэнне

#1
Абмежаваць новыя запазычанні, якія ідуць на падтрымку стратных дзяржпрадпрыемстваў.

#2
Падпісаць з МВФ новую крэдытную праграму – крэдыты МВФ таннейшыя за расійскія.

#3
Працаваць над іміджам сярод міжнародных інвестараў, у тым ліку праз далейшую лібералізацыю эканомікі.

#4
Развіваць унутраны фінансавы рынак, які мог бы фінансаваць большую, чым цяпер, частку дзяржпазык (напрыклад, у Польшчы ўнутраны рынак фінансуе каля паловы дзярждоўгу, то бок удвая больш, чым у Беларусі).
На дадзены момант стаўка па расійскіх крэдытах складае прыкладна 3-4 %, тады як стаўка па апошніх еўрабондах, выпушчаных Мінфінам у лютым 2018-га, — 6,2 %. Дамова з МВФ і паляпшэнне бізнес-клімату магло б даволі хутка наблізіць кошт пазык на міжнародных рынках да кошту расійскіх крэдытаў. Тады беларускія ўлады не мусілі б выпрошваць новыя крэдыты ў Маскве.

Уласнасць у эканоміцы

Залежнасць
2/3 усіх прамых замежных інвестыцый у Беларусі – гэта расійскія інвестыцыі.

Стан
Да 1 студзеня 2017-га 57 % усіх назапашаных за часы незалежнасці прамых інвестыцый у беларускую эканоміку ўклалі расійскія інвестары. Калі да гэтага далічыць расійскі капітал, які зарэгістраваны ў іншых краінах (між іншым на Кіпры, у Вялікабрытаніі і Швейцарыі), то расійскіх інвестыцый будзе каля 2/3.

Аднак сума назапашаных расійскіх інвестыцый даволі сціплая – каля $ 10,6 млрд. Да таго ж значная яе частка – гэта рэінвеставаны прыбытак, а не новыя інвестыцыі (як, напрыклад, выкуп прадпрыемства). Таму нельга сказаць пра высокую долю расійскай уласнасці ў Беларусі.

Ёсць толькі некалькі галін беларускай эканомікі, у якіх расійскі капітал займае істотную частку рынку. Расійскія фірмы маюць 100 % акцыяў “Белтрансгазу”, 42,5 % акцыяў Мазырскага НПЗ, 50 % акцыяў МТС і кантралююць пяць банкаў (“БПС-Сбербанк”, Банк БелВЭБ, “Белгазпрамбанк”, “Альфа-Банк” і “Банк ВТБ”), чыя доля ў банкаўскай сістэме Беларусі складае менш за 25 %.

Тэндэнцыя
Апошняя буйная прыватызацыйная здзелка ў Беларусі адбылася ў 2011-ым, калі “Газпром” набыў астатнія 50 % акцый “Белтрансгазу”. За 100 % акцый Беларусь атрымала вельмі добрую цану – $ 5 млрд у 2007-2011 гадах. Гэта амаль палова ад усіх назапашаных расійскіх інвестыцый за гады незалежнасці. З 2011-га ўлады Беларусі не прадалі ніводнага буйнога дзяржпрадпрыемства – ні Расіі, ні каму-небудзь іншаму.

Рашэнне

#1
Паляпшаць бізнес-клімат і імідж краіны, каб інвеставаць у Беларусь маглі не толькі тыя, хто разумее мясцовыя звычаі і хто мае палітычную падтрымку сваёй краіны (напр., Расія, Кітай, Казахстан), але і іншыя міжнародныя інвестары.

#2
Спрыяць развіццю беларускага прыватнага бізнесу, каб рост прыватнага сектара ў эканоміцы адбываўся не толькі дзякуючы прытоку замежнага капіталу.

Пакуль не будзе палітычнай згоды на правядзенне прыватызацыі (а яе пакуль няма), можна не хвалявацца за рост расійскіх інвестыцый у Беларусь. “Братэрская” інтэграцыйная рыторыка не замінае Беларусі даволі эфектыўна адбівацца ад заляцанняў расійскага капіталу.